Kỹ thuật lấy bệnh phẩm

Bệnh phẩm là những vật phẩm có chứa vi sinh vật (VSV) gây bệnh lấy từ người bệnh. Vì vậy, tuỳ từng vị trí tổn thương mà lấy bệnh phẩm khác nhau. Bệnh phẩm có thể là dịch ngoái họng, tổn thương da, dịch não tuỷ, giả mạc, phân, nước tiểu,…

Để lấy được bệnh phẩm tốt (có chứa vi sinh vật gây bệnh), phải đảm bảo đúng 3 nguyên tắc khi lấy bệnh phẩm, đó là: - Đúng chỗ (đúng vị trí). - Đúng lúc (đúng thời điểm có nhiều vi sinh vật, khi chưa dùng thuốc) - Đúng kỹ thuật vô trùng (không gây nhiễm trùng cho người bệnh và không đưa vi sinh vật lạ ở ngoài môi trường vào bệnh phẩm).

Nếu bệnh phẩm cần được nuôi cấy, thì phải bảo quản để VSV còn sống đến lúc làm xét nghiệm. Muốn vậy, bệnh phẩm cần được chuyển nhanh nhất tới phòng xét nghiệm, nếu không phải giữ chúng trong môi trường hoặc dung dịch bảo quản ở nhiệt độ thích hợp.

1. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm họng:

Bệnh phẩm được lấy bằng que tăm bông cứng vô trùng. Tay trái người lấy bệnh phẩm giữ đè lưỡi, tay phải cầm que tăm bông để ngoái họng ở 3 vị trí: 2 amydal (hạch hạnh nhân), lưỡi gà, thành sau họng hầu.

Bệnh phẩm chỉ giữ được tối đa 3 giờ sau đó phải cấy vào môi trường thích hợp.

2. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm đờm:

Ở người lớn, vào các buổi sáng, sau khi vệ sinh răng miệng, cho bệnh nhân tự khạc đờm vào các cốc nhựa vô trùng, sau đó đậy nắp kín đem tới phòng xét nghiệm.

Ở trẻ em do không biết khạc đờm, mà sau khi ho thường nuốt đờm, do vậy bệnh phẩm cần lấy là chất hút từ dịch dạ dày bằng các ống nhựa mềm. Bệnh phẩm cũng được bảo quản trong cốc nhựa có nắp đậy hoặc các ống nghiệm có nút xoay.

Nếu bệnh phẩm cần được nuôi cấy, thì phải bảo quản để VSV còn sống đến lúc làm xét nghiệm. Muốn vậy, bệnh phẩm cần được chuyển nhanh nhất tới phòng xét nghiệm, nếu không phải giữ chúng trong môi trường hoặc dung dịch bảo quản ở nhiệt độ thích hợp.

3. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm đường sinh dục:

Nên lấy vào buổi sáng sớm trước khi đi tiểu

3.1. Nam giới:

Lấy mủ ở quy đầu bằng tăm bông, kết hợp với nặn niệu đạo qua một miếng gạc. Nếu không có mủ, có thể lấy những giọt nước tiểu đầu tiên.

3.2. Nữ giới:

Dùng mỏ vịt, lấy mủ ở lỗ tử cung bằng tăm bông và hoặc mủ ở túi cùng âm đạo. Mủ, dịch rỉ từ niệu đạo, tuyến Sken (quanh niệu đạo). Dịch rỉ từ tuyến Bartolin nằm ở 1/3 môi lớn.

Bệnh phẩm được gửi ngay tới phòng xét nghiệm, không bảo quản trong lạnh như các bệnh phẩm khác. Nếu vận chuyển đi xa phải để trong môi trường bảo quản stuart hoặc transgrow.

4. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm phân:

Lấy bệnh phẩm khi bệnh nhân chưa uống kháng sinh hoặc thuốc chống nấm. Dùng tăm bông vô trùng (được tẩm ẩm bằng nước muối sinh lý) lấy phân từ trực tràng hoặc sau khi bệnh nhân đi ngoài ra một chiếc bô sạch (bô khô và không chứa các chất sát trùng ). Trường hợp lấy phân từ bô thì chọn chỗ phân có biểu hiện bệnh lý như nhầy mũi, máu...

Bệnh phẩm lấy xong, phải chuyển ngay đến phòng xét nghiệm hoặc bảo quản môi trường Cary-Blair.

Không nhận bệnh phẩm:

- Lấy quá 2 giờ mà không được bảo quản

- Tăm bông đaxbị khô

- Đựng trong các vỏ lọ kháng sinh hoặc thuốc chống nấm không do phòng xét nghiệm chuẩn bị.

- Những mẫu phân khác nhau trong cùng một ngày của cùng một bệnh nhân.

- Những mẫu phân không ghi các thông tin cần thiết trên nhãn.

Bệnh phẩm đã nhận ở phòng xét nghiệm, nếu chưa xử lý ngay, phải bảo quản ở 4-6oC.

5. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm nước tiểu:

Trừ trường hợp đặc biệt bệnh phẩm được lấy khi tiến hành các thủ thuật như đặt thông đái, soi bàng quang, chọc hút trên xương mu, trong đa số các trường hợp còn lại, bệnh phẩm được lấy theo phương pháp lấy "nước tiểu giữa dòng” cụ thể như sau:

- Đối với bệnh nhân nữ:

+ Rửa tay bằng xà phòng, lau khô bằng khăn sạch.

+ Ngồi dạng, rửa bộ phận sinh dục bằng xà phòng: thấm khô bằng gạc vô trùng, giữ cho các môi ở âm hộ tách biệt.

+ Đi tiểu bỏ phần đầu: lấy nước tiểu vào lọ vô trùng; nắp kín gửi ngay tới phòng xét nghiệm.

+ Rửa tay bằng xà phòng, lau khô bằng khăn sạch.

+ Kéo bao quy đầu lên (nếu đầu dương vật bị phù kín).

+ Đi tiểu bỏ phần đầu; lấy nước tiểu cho vào lọ vô trùng; đậy nắp kín gửi ngay tới phòng xét nghiệm.

Nên lấy bệnh phẩm vào buổi sáng và được xét nghiệm trong vòng 2 giờ đầu. Vì một lý do nào đó chưa thể xét nghiệm ngay, bệnh phẩm phải được giữ ở 4oC, nhưng cũng không được để quá 18 giờ kể từ lúc lấy bệnh phẩm.

6. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm dịch não tuỷ:

Chọc tuỷ sống, lấy 1ml dịch não tuỷ vào ống nghiệm vô trùng, gửi ngay tới phòng xét nghiệm.

7. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm mủ:

Phải lấy thật vô khuẩn và gửi ngay tới phòng xét nghiệm (chậm nhất1 giờ sau khi lấy). ở phòng xét nghiệm nếu chưa xử lý được ngay, phải bảo quản bệnh phẩm trong tủ lạnh.

- Áp-xe kín:

+ Sát khuẩn da bằng cồn Iôt 2%.

+ Chọc hút mủ bằng bơm tiêm vô khuẩn, bơm mủ vào ống nghiệm vô khuẩn, nút kỹ, gửi đến phòng xét nghiệm.

+ Nếu hút được ít mủ thì gửi cả bơm tiêm đến phòng xét nghiệm (đậy kín bằng một ống nghiệm vô khuẩn).

- Áp-xe đã vỡ:

+ Nếu nhiều mủ: Hút mủ ở giữa bằng bơm tiêm vô khuẩn hoặc lấy bằng tăm bông vô khuẩn.

+ Nếu ít mủ: Dùng tăm bông vô khuẩn chấm vào chỗ có mủ. Nếu thương tổn có vẩy: dùng gạc vô khuẩn làm bong vẩy rồi dùng tăm bông chấm vào chỗ có mủ hoặc dịch tiết. Nếu thương tổn có mủ được điều trị bằng kháng sinh hoặc thuốc chống nấm tại chỗ, phải dừng thuốc kháng sinh hoặc thuốc chống nấm nhiều ngày trước khi lấy mủ.

8. Kỹ thuật lấy bệnh phẩm các chất dịch:

Hiện tượng tràn dịch trong các hốc thanh mạc có thể do nhiều nguyên nhân cơ học hoặc viêm. Người ta phân biệt ra:

- Các chất dịch rỉ (exsudat) do nguyên nhân cơ học: Phù toàn thân do bệnh thận hoặc tim, cổ trướng do tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

- Các chất dịch thấm (transudat) do viêm thanh mạc: Hiện tượng viêm này thường do nhiễm khuẩn nhưng cũng có thể do nguyên nhân khác không phải nhiễm khuẩn như ung thư, dị ứng, nấm…

Tiến hành lấy: Sát khuẩn da bằng cồn Iốt, chọc hút bằng bơm tiêm 10ml đã hấp vô khuẩn. Chất dịch hút ra được bơm vào một ống nghiệm vô khuẩn. Có thể chất dịch hút ra đông lại ngay, làm cho xét nghiệm khó khăn; vì vậy nên cho vào ống nghiệm 1ml natri xitrat 10%.

9. Kỹ thuật cấy máu:

- Mục đích: Tìm vi khuẩn hoặc nấm trong máu, gây nên tình trạng nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm nấm máu

- Những điều chú ý:

+ Cấy máu lúc bệnh nhân sốt cao.

+ Cấy máu nhiều ngày liên tiếp hoặc nhiều lần trong một ngày.

+ Không cấy máu khi:

• • • Bệnh nhân không sốt, nếu nhiệt độ bệnh nhân dao động, tốt nhất là lấy máu lúc nhiệt độ bệnh nhân lên cao nhất.
    • Khi bệnh nhân vừa tiêm huyết thanh hoặc vừa mới truyền máu xong.
    • Khi bệnh nhân vừa mới ăn cơm xong (2-3 giờ sau mới lấy máu)
    • Khi bệnh nhân đang dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc chống nấm, nên dừng thuốc 24-48 giờ trước khi cấy máu hoặc có thể giảm tỷ lệ khối lượng máu/ khối lượng môi trường bằng cách giảm lượng máu, tăng lượng môi trường.

+ Bảo đảm đúng kỹ thuật vô khuẩn khi cấy máu để tránh các trường hợp nhiễm bẩn do vi khuẩn hoặc nấm ở da và không khí.

+ Bảo đảm dúng khối lượng máu cần lấy. Tỷ lệ khối lượng máu/khối lượng môi trường là 1/10 để giảm khả năng ức chế vi khuẩn và nấm do kháng thể đặc hiệu có thể có mặt ở máu.

- Dụng cụ cần thiết:

+ Cồn Iốt 2%, cồn 90o, nhiệt kế, đèn cồn, diêm, dây garô, kep Kocher, bông thấm nước đ• sấy tiệt khuẩn. Bơm tiêm 10ml hoặc 5ml. kèm theo kim tiêm .

+ Môi trường canh thang glucôza 2%0.

+ Môi trường đựng trong bình cầu 250ml(có 100ml canh thang) Cũng có thể đựng canh thang vào ống nghiệm 18 x 180ml. Mỗi ống chứa 10ml canh thang. Mỗi lần cấy máu dùng 4-5 ống canh thang cho vào mỗi ống 1ml máu ( trường hợp trẻ em không lấy được 10ml máu

- Tiến hành

+ Kể từ khi nhận được phiếu xét nghiệm, chậm nhất là 15 phút sau phải cấy máu cho bệnh nhân .

+ Trước khi cây máu phải kiểm tra lại dụng cụ , phải rửa tay sạch, đeo khẩu trang đội mủ hoặc trùm khăn , đi găng tay .

+ Các trường hợp khó lấy máu thì bác sỹ điều trị phải lấy máu ( lấy máu ở động mạch, ở xoang dọc trên.)

- Thủ thuật

+ Kiểm tra lại nhiệt độ của bệnh nhân , ghi vào phiếu xét nghiệm.

+ Chọn tĩnh mạch rõ nhất (thông thường lấy ở tĩnh mạch khuỷu tay, có thể lấy máu tĩnh mạch cổ tay hoạc cổ chân; ở trẻ em có thể lấy máu ở xoang dọc trên

+ Buộc dây ga rô, sát khuẩn rộng vùng da nơi lấy máu bằng cồn Iôt ( Nếu da bệnh nhân không sạch thì phải rửa trước bằng xà phòng rồi rửa lại bằng nước , để khô xong mới xát khuẩn bằng cồn và Iôt )

+ Nơi lấy máu đã xát khuẩn không sờ tay vào .

+ Mở giấy bọc miệng bình canh thang và kéo lên 1/3 nút .

+ Đốt đèn cồn

+ Tay trái đè phía dưới tĩnh mạch, nơi định chích kim: tay phải đâm nhanh mũi kim vào lòng tĩnh mạch. Lấy đủ số lượng máu cần thiết.

+ Tháo dây garô, lấy bông cồn sát khuẩn trên mũi kim, rút nhanh kim ra.

+ Tay trái cầm bình canh thang, hơ miệng bình xoay tròn qua ngọn lửa đèn cồn, rút cao nút bông ra gần miệng bình, tay phải hơ kim qua ngọn lủa đèn cồn rồi chọc kim vào sát thành bình qua nút bông và bơm nhẹ máu vào bình, sau đó ấn nút bông xuống, lắc nhẹ bình để máu khỏi đông. Hơ miệng bình trên ngọn lửa đèn cồn(chú ý xoay tròn miệng bình cho khỏi nứt vỡ).

+ Ghi tên, tuổi bệnh nhân và số buồng bệnh vào nhãn bình.

+ Đem về ghi vào sổ: số bệnh phẩm, họ tên, tuổi, khoa, phòng bệnh nhân, căn bệnh, số lượng máu, ngày cấy và tên nguời cấy. Ghi số bệnh phẩm vào bình máu.

+ Để bình máu vào tủ ấm 35-370C.

Cấy máu bằng chai cấy máu Bactec:

Lấy 3-5ml máu tĩnh mạch rồi bơm vào chai cấy máu Bacteca sau đó để chai cấy máu vào máy cấy máu chuyên dụng theo dõi, nếu sau 4 ngày chai cấy máu không mọc thì máy sẽ báo âm tính và sẽ trả kết quả sơ bộ là âm tính, nếu ở bệnh nhân nghi ngờ có nấm thì phải lấy máu đó cấy chuyển ra đĩa hoặc ống Sabouraud rồi theo dõi từ 5-7 ngày hoặc có thể thêm tuỳ từng loại nấm nghi ngờ, nếu trong thời gian 4 ngày máy báo dương tính thì ta lấy chai máu ra và nhuộm soi rồi cấy chuyển vào môi trường thích hợp để định loại.

Khi muốn cấy máu ở trong chai cấy máu Bactec ra môi trường đĩa hoặc ống thạch thì phải dùng bơm tiêm vô khuẩn hút 1- 2ml máu rồi nhỏ 1-2 giọi vào đĩa hoặc ống để cấy.

10. Kỹ thật lấy bệnh phẩm da:

Dùng cạo hoặc nhíp cạo lấy vẩy da hoặc lấy tổn thương ở da ở nhiều vị trí (trong, ngoài, giữa) của tổn thương điển hình.

11. Kỹ thật lấy bệnh phẩm xét nghiệm nấm tóc:

Cạo lấy vẩy da đầu và nhổ chân tóc gẫy, tóc có bọc mủ hoặc cắt phần tóc có nấm trứng.

12. Kỹ thật lấy bệnh phẩm xét nghiệm nấm móng:

Cạo lấy vẩy da quanh rãnh móng và lớp sừng mủ dưới móng.

Thiên Lý